Evaluatie wet samenwerkingsschool

In dunbevolkte gebieden worden scholen vaak door dalende leerlingenaantallen bedreigd met opheffing. Een manier om scholen te laten voortbestaan is het vormen van samenwerkingsscholen tussen bijzondere en openbare scholen, waarbij de verschillende identiteiten worden behouden. In 2018 is de wet ‘Samen sterker door vereenvoudiging samenwerkingsschool’ van kracht gegaan met als doel het makkelijker te maken voor scholen om een samenwerkingsschool te vormen.

In opdracht van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap hebben onderzoekers van Kohnstamm Instituut een onderzoek uitgevoerd onder ouders (3), leerkrachten (3), directeuren (7) en bestuursleden (4) van 9 scholen en 4 experts die ervaring hebben in het begeleiden van scholen die samen willen gaan tot een samenwerkingsschool.

Onderzoeksvragen

De volgende vragen staan centraal in dit onderzoek:  Is het voor scholen makkelijker is geworden –sinds de invoering van de nieuwe wet in 2018– om samenwerkingsscholen te vormen? Hoe geven samenwerkingsscholen vorm aan hun identiteit? Welke andere mogelijkheden hebben schoolbesturen overwogen om kleine scholen in stand te houden?

Nieuwe wet heeft het vormen van samenwerkingsscholen makkelijker gemaakt

De meerderheid van de respondenten is van mening is dat het gemakkelijker is geworden om samenwerkingsscholen te vormen, met name door de ruimere opheffingsnorm die nu gehanteerd wordt en doordat er niet langer toestemming nodig is van de gemeente en een extern toezichthouder.

Een belangrijk voordeel van de nieuwe wet is dat zowel de openbare als de bijzondere identiteit juridisch behouden kan blijven; er hoeft niet te worden gekozen voor één denominatie.

Nieuwe identiteit

Scholen die samengaan tot een samenwerkingsschool creëren vaak samen een nieuwe identiteit waarin zowel de openbare als de bijzondere identiteit in verbondenheid aanwezig zijn. Hiervoor wordt vaak een externe adviseur ingeschakeld. Bijna alle geïnterviewde scholen kiezen voor gezamenlijk levensbeschouwelijk onderwijs en geven hier bijvoorbeeld vorm aan door lesmethodes voor levensbeschouwelijk onderwijs te gebruiken, gastlessen in te zetten en/of verschillende gebedshuizen te bezoeken.

Scholen en identiteitscommissies ervaren belemmeringen zoals weerstand van ouders, een onduidelijke denominatie van een school voor de buitenwereld, extra tijdsinvestering van leerkrachten in de identiteitscommissie en ongemak onder leerkrachten bij religieuze activiteiten of beperkingen daarin.
Maar respondenten zien ook een duidelijke meerwaarde van samenwerkingsscholen. Ze benoemen onder andere als meerwaarde een bredere maatschappelijke blik, versterkte gemeenschapsbanden, open dialogen, gebundelde krachten en het behoud van diversiteit in denominaties en onderwijskeuze voor ouders.

Alternatieven om kleine scholen open te houden

De respondenten noemden de volgende alternatieven om kleine scholen open te houden:

• informele samenwerking;
• openhouden van de school op basis van een voldoende gemiddelde schoolgrootte binnen één stichting;
• inzetten van strategieën om aanmeldingen te verhogen;
• één school nevenvestiging maken van een andere school binnen dezelfde stichting;
• aanvragen van kleinescholentoeslag (een toeslag voor scholen met minder dan 145 leerlingen om bv. genoeg personeel in dienst te kunnen nemen);
• creëren van een Kindcentrum voor extra inkomsten;
• samenwerking tussen eenpitters om efficiënter te werken.

Aanbevelingen voor de onderwijspraktijk

Uit dit onderzoek volgen een aantal aanbevelingen voor scholen die een formele samenwerkingsschool zijn of van plan zijn om een samenwerkingsschool te gaan vormen:

• begin vroeg en neem voldoende voorbereidingstijd voor het samenwerkingsproces;
• betrek de betrokken denominaties gelijkwaardig in het fusieproces en zorg voor evenwichtige vertegenwoordiging in de identiteitscommissie;
• schakel adviseurs in voor procesbegeleiding;
• werk aan een identiteit waarin beide achtergronden zijn verbonden;
• neem samen beslissingen met een open blik;
• blijf als identiteitscommissie de identiteit monitoren en leerkrachten begeleiden.

Aanbevelingen voor beleidsmakers

De volgende aanbevelingen voor beleidsmakers volgen uit dit onderzoek:

• Het is wenselijk dat de wet nadruk legt op het creëren van een nieuwe identiteit voor samenwerkingsscholen waarin zowel de openbare als de bijzondere identiteit in verbondenheid aanwezig zijn. Dat wordt constructiever geacht dan het waarborgen van beide denominaties. Aanbevolen wordt om de term ´samenwerkingsschool´ te vervangen door de term ´samenlevingsschool´, die de verbondenheid beter weergeeft.
• Het criterium waarbij één van beide scholen met opheffing wordt bedreigd, zou kunnen worden geschrapt zodat meer scholen de mogelijkheid krijgen om samenwerkingsschool te vormen.
• Het is nu mogelijk voor formele samenwerkingsscholen om zowel openbare als bijzondere denominaties te behouden, maar het gevaar bestaat dat de openbare identiteit verwaterd als de openbare stichting zich terugtrekt (bijvoorbeeld als de bijzondere school groter is). Het wordt aanbevolen om de openbare stichting betrokken te laten blijven bij de samenwerkingsschool.

Meer informatie

Van de Pol, J., Elshof, D., Leprêtre, Bruck, S., Boogaard, M. (2024). Evaluatie van de wet Samen sterker door vereenvoudiging Samenwerkingsschool. Amsterdam: Kohnstamm Instituut. Rapport 1130.

Contactpersonen:
Janneke van de Pol
Dorothé Elshof
Claire Leprêtre
Sunčica Bruck
Marianne Boogaard