TPP-zelfscan

Opleiden van aanstaande leraren: de rol van mentoren en werkplekbegeleiders

Als dagelijks begeleider van een aanstaande leraar geven de mentor in het primair onderwijs en de werkplekbegeleider in het voortgezet onderwijs, het leerproces in belangrijke mate vorm. Een veelgehoorde uiting van studenten is dat er een kloof bestaat tussen de literatuur die zij in de lerarenopleiding bestuderen en de praktijk die zij op de school ervaren. De mentor en werkplekbegeleider spelen een belangrijke rol in het leggen van verbindingen tussen literatuur, de schoolpraktijk en de leervragen van studenten. Het doel van dit onderzoek was het ontwerpen van een instrument voor mentoren en werkplekbegeleiders om te reflecteren op hun eigen handelen in het begeleiden van aanstaande leraren. Het instrument gaat in op hoe de begeleider aandacht besteedt aan ‘Theorie, Persoon en Praktijk’ (TPP) en aan de interactie daartussen via ‘Verbinden, Reflecteren en Afstemmen’.

Het consortium

Dit onderzoek naar begeleidingspraktijken is uitgevoerd door Kohnstamm Instituut en de Vrije Universiteit, met ondersteuning van de Hogeschool van Amsterdam en de Universiteit van Amsterdam. Ook onderdeel van het consortium zijn po- en vo-opleidingsscholen uit de regio Amsterdam: ASKO, STAIJ, ZONOVA, AcOA, Esprit en ROSA. In deze opleidingsscholen zijn alle Amsterdamse lerarenopleidingen vertegenwoordigd (HvA, IPABO, VU, UvA en UPvA).

Opbouw van het onderzoek

De volgende onderzoeksvragen stonden centraal:

1. Op welke manieren begeleiden werkplekbegeleiders leraren-in-opleiding in het verbinden van Theorie, Praktijk en Persoon en wat zijn daarbij uitdagingen en succesfactoren?
2. Hoe kan de TPP-zelfscan bijdragen aan de ontwikkeling van begeleidingspraktijken die gericht zijn op het verbinden van Theorie, Praktijk en Persoon door de aanstaande leraar? En wat zijn goede voorbeelden van zulke begeleidingspraktijken?
3. Hoe kan een te ontwikkelen TPP-zelfscan ingezet worden voor verdere professionalisering van werkplekbegeleiders?

Het onderzoek bestond uit drie fases:

• In de eerste fase is de TPP-zelfscan ontwikkeld samen met de opleidingsscholen en uitgetest bij 28 mentoren in het po en 124 werkplekbegeleiders in het vo.
• In de tweede fase is er participatief actie-onderzoek uitgevoerd. Er namen zes teams deel, drie uit het po en drie vo. Doel was om praktische handvatten voor de begeleiding te ontwikkelen naar aanleiding van de ingevulde de TPP-zelfscans.
• In de derde fase is er na aanpassingen aan het instrument een pilot uitgevoerd onder 68 mentoren en 183 werkplekbegeleiders.

Op welke manieren begeleiden mentoren en werkplekbegeleiders aanstaande leraren?

Uit het onderzoek blijkt dat mentoren en werkplekbegeleiders hun huidige begeleidingspraktijk vrij positief beoordelen, waarbij zij het hoogst scoren op de schaal Praktijk. Deze schaal gaat over de begeleiding van de (les)praktijk, zoals het observeren in de les en feedback geven aan aanstaande leraren.

Mentoren en werkplekbegeleiders scoren het laagst op de schaal Verbinden. Zij hebben meer moeite met situaties waarbij er theorie en literatuur wordt gebruikt om de aanstaande leraar te ondersteunen, dan met situaties waarbij het gaat om vakdidactiek of het inzetten van praktijkkennis. Mentoren en werkplekbegeleiders noemen verschillende redenen waarom ze bepaalde begeleidingspraktijken niet toepassen, of dat dit niet lukt. Soms gaat dat om praktische factoren zoals tijd en toegang tot relevante bronnen. Soms spelen ook overtuigingen een rol, bijvoorbeeld dat een bepaalde begeleidingspraktijk niet van belang is. Een mogelijke reden is dat de mentor of werkplekbegeleider dit niet vindt passen bij de student, of vindt dat dit niet diens taak is.

Werkzaamheid TPP-zelfscan en het inzetten hiervan

De TPP-zelfscan is oorspronkelijk ontworpen en gepilot als een losstaand reflectie-instrument dat zelfstandig door mentoren en werkplekbegeleiders kan worden gebruikt. Die zelfstandige bruikbaarheid werd echter zeer kritisch geëvalueerd, vooral vanwege de duur en het taalgebruik binnen het instrument. De meeste coördinatoren van de opleidingsscholen en betrokkenen vanuit opleidingsinstituten zien wél een rol voor de TPP-zelfscan weggelegd in de training voor werkplekbegeleiders of mentoren. Op deze manier is er een gezamenlijk reflectiemoment en kunnen de resultaten worden nabesproken. Tijdens intervisiemomenten kan de TPP-zelfscan ingezet worden om een casus te analyseren.

Begeleidingspraktijken

In de tweede fase van het onderzoek is er binnen zes kleine participatief-actieonderzoeksgroepen elk een eigen begeleidingspraktijk ontwikkeld, op basis van reflectie op eigen handelen naar aanleiding van de TPP-zelfscan. De ontwikkelde begeleidingspraktijken bestaan bijvoorbeeld uit gespreksleidraden die de mentor of werkplekbegeleider kunnen ondersteunen tijdens het begeleiden van de aanstaande leraar. Beknopte beschrijvingen van deze begeleidingspraktijken zijn opgenomen als voorbeelden op de pagina over de TPP-zelfscan (zie de link hieronder).

Geïnteresseerd geraakt?

De producten die zijn ontworpen tijdens het onderzoeksproject, waaronder de TPP-zelfscan, zijn hier terug te vinden.

Meer informatie

Stronkhorst, E., Bollen, I., Westbroek, H.B., & Pauw, I. (2025). TPP-Zelfscan. Een reflectie-instrument voor mentoren en werkplekbegeleiders. Amstelveen: Kohnstamm Instituut. Rapport 1139.

Contactpersonen:
Iris Bollen
Esther Stronkhorst

Samenwerkingspartner:
Vrije Universiteit

Met medewerking van de opleidingsscholen:
AcOA, ROSA, ESPRIT, STAIJ, ZONOVA & ASKO

En lerarenopleiding(en) van:
HvA, UvA, UPvA, VU, en IPABO

Subsidiegever:
Dit onderzoek is gefinancierd door het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO).