Monitor experiment onderwijszorgarrangementen

Het tweede monitorrapport binnen het onderzoek Van arrangeren naar includeren brengt de ontwikkeling van onderwijszorgarrangementen (OZA’s) in beeld. Deze arrangementen verbinden onderwijs en zorg voor kinderen en jongeren met complexe ondersteuningsbehoeften die dreigen uit te vallen, thuiszitten of zijn vrijgesteld van de Leerplichtwet.

Op een OZA bestaat een klas uit een klein aantal leerlingen. Ook is er rust, veiligheid en ruimte om in eigen tempo te leren. Het doel is dat kinderen weer vertrouwen krijgen, zich beter gaan voelen en zich weer kunnen ontwikkelen. Sommige OZA’s werken alleen aan terugkeer naar onderwijs, terwijl andere zich richten op het voorkomen van uitval. Daarnaast zijn er OZA’s die beide doelen combineren.

Ontwikkeling OZA’s

Van de 62 OZA’s die deelnemen aan het experiment zijn er nu nog 56 actief. Deze OZA’s breiden uit. Er zijn 35 nieuwe locaties bijgekomen en de OZA’s bieden nu meer aanbod aan voor meer verschillende doelgroepen. Ook zijn er 892 leerlingen bijgekomen op de OZA’s vergeleken met de vorige meting. OZA-leerlingen zijn iets vaker 12 tot 17 jaar dan bij de vorige meting. Meer dan de helft van alle OZA-leerlingen valt nu in deze leeftijdsgroep.

Welke leerlingen gaan naar een OZA?

OZA’s bereiken vaak leerlingen bij wie onderwijsproblemen samengaan met een kwetsbare sociaaleconomische positie en/of een zware ondersteuningsbehoefte. De leerlingen die deelnemen aan een OZA verschillen van elkaar, bijvoorbeeld in de hulp die zij krijgen, hun schoolloopbaan en/of hun thuissituatie. Leerlingen die langere tijd op een OZA zitten, komen vaker van het speciaal onderwijs en gebruiken gemiddeld meer zorg dan leerlingen die korter deelnemen.

In het jaar waarin leerlingen instromen, krijgen zij het vaakst jeugdhulp. In de jaren daarna neemt de jeugdhulp zonder verblijf af. Het gebruik van jeugdhulp waarbij kinderen ergens anders verblijven, bijvoorbeeld in een zorginstelling, blijft ongeveer gelijk. Ook het medicijngebruik blijft ongeveer gelijk.

Veranderingen bij OZA’s

Minder OZA’s zijn verbonden aan regulier basisonderwijs en meer aan speciaal onderwijs en voortgezet speciaal onderwijs dan bij het eerste meetmoment.

Vergeleken met de vorige meting zijn OZA’s geprofessionaliseerd:

• Onderwijsprofessionals werken doelgerichter aan kerndoelen en referentieniveaus;
• Er is meer aandacht voor activiteiten die helpen bij leren en participatie, zoals zelfregulatie, ontspanning, eten en bewegen;
• Er worden minder vaak externe hulpverleners zoals jeugdartsen en therapeuten ingeschakeld. In plaats daarvan werken er meer interne zorgverleners bij de OZA’s;
• Gemeenten lijken een kleinere rol te hebben in de dagelijkse organisatie.

Toekomst van OZA’s

De OZA’s werken nu goed, maar het is nog niet zeker wat er in de toekomst gebeurt. Een derde van de bestuurders denkt dat ze zelfstandig kunnen doorgaan, maar anderen vinden dat ze meer tijd en geld nodig hebben. De grootste problemen zijn huisvesting, geld en afspraken met andere organisaties.

De OZA’s in het onderzoek mogen gebruik maken van vier afwijkmogelijkheden: locatie, bekostiging, onderwijstijd en leerinhoud. In 2026 maakten de OZA’s vooral gebruik van afwijkingen in onderwijstijd en, in mindere mate, leerinhoud. Er wordt minder gebruikgemaakt van afwijkingen in locatie en leerinhoud dan in 2025.

Waar gaan leerlingen heen na een OZA?

Veel leerlingen die naar een OZA komen, blijven één jaar of langer. Waar leerlingen na een OZA naar toe gaan verschilt:

• Jongere leerlingen gaan vaak naar regulier of speciaal onderwijs;
• Oudere leerlingen gaan vaak naar regulier voortgezet onderwijs, mbo of hoger onderwijs;
• Een deel van de leerlingen gaat niet meer naar school. Dit komt vooral omdat zij dan niet meer leerplichtig zijn. Zij gaan naar een dagbesteding of werk.

Vervolg van het onderzoek

In het vervolg van het onderzoek verkennen we werkzame mechanismen van onderwijszorg en stellen we weer vragen aan de OZA’s om zicht te krijgen op de ontwikkelingen in de OZA’s. Tegelijkertijd wordt er toegewerkt naar een impactstudie die vanaf 2027 inzichten moet opleveren over de bijdrage van OZA-deelname aan bijvoorbeeld terugkeer naar school, verminderd zorggebruik of betere kansen op de arbeidsmarkt. Daarbij is het van belang rekening te houden met de verschillen tussen groepen OZA-leerlingen en met de uiteenlopende trajecten die zij doorlopen. Daarom willen we leerlingen over een langere periode vóór en na OZA-deelname volgen en waar mogelijk met vergelijkbare niet-deelnemers vergelijken. De komende jaren zullen dan ook in het teken staan van verdieping, verbreding en versterking van het onderzoek, met als doel het verbeteren van de aansluiting tussen onderwijs en zorg voor een kwetsbare groep jongeren met een complexe ondersteuningsbehoefte.

Meer informatie

Karssen, M., Lalihatu, E. S., Meijer, N. & Rosema, K.W., Van Eijkel, R., & Pritsch, D. (2026). Monitor experiment onderwijszorgarrangementen. Tweede monitorrapport. Amstelveen: Kohnstamm Instituut.

Met medewerking van:
Inti Soeterik, Liselotte van Loon-Dikkers en Anneke Brock (Verwey-Jonker Instituut)
Yvonne Vanneste (Nederlands Centrum Jeugdgezondheid)

Contactpersoon:
Merlijn Karssen

Zie ook
Karssen, M., Van Griensven, L., Lalihatu, E.S. & Rosema, K.W., Van Eijkel, R., Van Casteren, B., & Pritsch, D. (2025). Monitor experiment onderwijszorgarrangementen. Eerste monitorrapport. Amstelveen: Kohnstamm Instituut.

Van Binsbergen, M.H., Lalihatu, E.S., Van Griensven, L., & Rosema, K. W., m.m.v. Van Eijkel, R., Soeterik, I.M., Vanneste, Y., (2025). Van arrangeren naar includeren. Een verkenning van aannames, theorie en openstaande vragen bij het onderzoek naar  onderwijszorgarrangementen. Amstelveen: Kohnstamm Instituut.

website OZA experiment

Samenwerkingspartners:
SEO Economisch Onderzoek
Verwey-Jonker Instituut
Nederlands Centrum Jeugdgezondheid

Foto: Edgar Tossijn