Wat weten we over omgaan met verschillen en didactische aanpakken?
Twee mapping reviews voor de Nationale Kennisagenda Onderwijs brengen beschikbare kennis en kennishiaten rond pedagogische en didactische vakbekwaamheid in kaart
Auteurs
Van de Pol, J., Sins, P., van Kan, C., Lalihatu, E., De Wit, M., & Meijer, N. (2026)
RAPPORT: 1161 ISBN: 978-94-6321-224-3
Kennisbasis voor pedagogische en didactische vakbekwaamheid
Hoe kunnen leraren onderwijs afstemmen op verschillen tussen leerlingen en studenten? En welke didactische aanpakken dragen, onder welke voorwaarden, bij aan leren? In dit rapport brengen twee mapping reviews de beschikbare wetenschappelijke kennis en kennishiaten rond deze vragen systematisch in kaart.
De reviews richten zich op twee geprioriteerde vraagstukken: omgaan met verschillen en didactische aanpakken. Deze vraagstukken zijn geselecteerd uit een bredere verkenning van pedagogische en didactische vakbekwaamheid, waarin zes samenhangende vraagstukken zijn beschreven. Bij de prioritering is onder meer gekeken naar de verwachte bijdrage aan hoogwaardig onderwijs, de relevantie voor meerdere onderwijssectoren en niveaus, en de bijdrage aan duurzame onderwijsverbetering. De achtergrond en onderbouwing van de bredere vraagstukken zijn opgenomen in deze publicatie. Deze beschrijft naast omgaan met verschillen en didactische kernprincipes ook complexe denkvaardigheden, handelingsverlegenheid bij gedrags- en klassenmanagementproblemen, het ondersteunen van motivatie, en pedagogisch-didactische congruentie.
De twee mapping reviews maken zichtbaar welke wetenschappelijke kennis over omgaan met verschillen en didactische aanpakken beschikbaar is en op welke punten nog kennishiaten bestaan.
Onderzoeksopzet
In beide mapping reviews is systematisch gezocht naar wetenschappelijke literatuur in ERIC en Web of Science. De geselecteerde publicaties zijn gecodeerd naar inhoudelijke aspecten, onderwijssectoren, landen of onderwijsstelsels, typen onderzoeksvragen, onderzoeksmethoden en publicatietypen. De reviews maken daarmee zichtbaar welke kennis beschikbaar is en waar kennishiaten liggen.
Omgaan met verschillen: Flexibel ondersteunen zonder verwachtingen te verlagen
Leerlingen en studenten verschillen onder meer in voorkennis, taalvaardigheid, leertempo, motivatie en ondersteuningsbehoeften. De mapping review over omgaan met verschillen laat zien dat scaffolding, formatief handelen, differentiatie en gepersonaliseerd leren doorgaans positieve effecten op leerprestaties kunnen hebben. De opbrengsten hangen echter af van de manier waarop deze benaderingen worden vormgegeven.
Zo is differentiatie niet vanzelfsprekend kansrijk wanneer die vooral bestaat uit vaste niveaugroepen of lagere verwachtingen voor bepaalde leerlingen. Flexibele ondersteuning, ambitieuze leerdoelen en actieve begeleiding door de leraar zijn belangrijke voorwaarden. Ook blijkt dat de vier benaderingen in de praktijk met elkaar samenhangen: formatieve informatie kan richting geven aan differentiatie, terwijl scaffolding tijdelijke ondersteuning biedt die geleidelijk wordt afgebouwd.
De beschikbare literatuur is niet evenredig verdeeld over onderwijssectoren en contexten. Vooral vroeg- en voorschoolse educatie, mbo en gespecialiseerd onderwijs zijn ondervertegenwoordigd. Ook is weinig bekend over langetermijneffecten, kansengelijkheid, motivatie, meertaligheid en de samenhang tussen handelen in de klas, schoolorganisatie en beleid.
Didactische aanpakken: Van de vraag óf iets werkt naar hoe en wanneer
De tweede mapping review onderzoekt didactische benaderingen en werkvormen, evidence-informed leertechnieken en concrete docenthandelingen. De review laat zien dat verschillende aanpakken positieve effecten kunnen hebben op onder meer leerprestaties, retentie, begrip, kritisch denken en betrokkenheid. Voorbeelden zijn retrieval practice, flipped classroom, inquiry-based learning, problem-based learning en samenwerkend leren.
Tegelijkertijd is er geen aanpak die los van de onderwijscontext effectief is. De opbrengsten hangen samen met onder meer de kwaliteit van begeleiding, feedback, groepssamenstelling, leerdoelen, vakgebied en kenmerken van leerlingen of studenten. Zo werkt inquiry-based learning beter wanneer leerlingen voldoende instructie en scaffolding krijgen. Retrieval practice heeft vooral sterke effecten wanneer kennis ophalen wordt gecombineerd met feedback en herhaalde oefening.
De review signaleert een duidelijke lacune in kennis over de feitelijke uitvoering van didactiek. Onderzoek richt zich vooral op de vraag óf een aanpak werkt, en minder op de vragen hoe, waarom en onder welke omstandigheden deze werkt. Ook is er weinig onderzoek naar professionalisering, schoolcultuur, leiderschap en beleidsvoorwaarden die een duurzame toepassing van didactische kennis mogelijk maken.
Implicaties voor onderzoek en praktijk
De mapping reviews bieden aanknopingspunten voor kennisdeling en professionalisering, maar vormen geen voorschrift voor een uniforme onderwijsaanpak. Internationale onderzoeksresultaten zijn niet zonder meer overdraagbaar naar Nederlandse scholen, opleidingen en sectoren. Bovendien weerspiegelt de nadruk op systematische reviews en meta-analyses deels de gekozen zoek- en selectieprocedure; kwalitatief, ontwerpgericht en praktijkgericht onderzoek is daardoor minder zichtbaar in de analyse.
Vervolgonderzoek zou sterker kunnen inzetten op contextgevoelige, praktijkgerichte en sectoroverstijgende benaderingen. Daarbij is aandacht nodig voor implementatieprocessen, docenthandelingen, langetermijneffecten en de verbinding tussen klas-, school- en stelselniveau.
Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de ontwikkeling van de Nationale Kennisagenda Onderwijs 2026–2030.
Meer informatie
Van de Pol, J., Sins, P., Van Kan, C., Lalihatu, E., De Wit, M., & Meijer, N. (2026). Pedagogische en didactische vakbekwaamheid: Mapping reviews Nationale Kennisagenda Onderwijs 2026-2030. Kohnstamm Instituut / Hogeschool Rotterdam / Thomas Moore Hogeschool. Rapport 1161.
Van de Pol, J., Van Kan, C., & Sins, P. (2026). Pedagogische en didactische vakbekwaamheid. Vraagstukbeschrijvingen Nationale Kennisagenda Onderwijs 2026-2030. Kohnstamm Instituut / Hogeschool Rotterdam / Thomas More Hogeschool. Rapport 1166. ISBN 978-94-6321-226-7.
Contactpersoon
Janneke van de Pol
Zie ook
Wat weten we over AI, digitale geletterdheid en docentcompetenties
Nationale Kennisagenda Onderwijs 2026–2030:
Pedagogische en didactische vakbekwaamheid
Digitalisering en technologische ontwikkelingen
Over de thema’s van de Kennisagenda
Samenwerkingspartners
Hogeschool Rotterdam
Thomas More Hogeschool
deel deze pagina
Onderzoeken en publicaties
Partners en samenwerkingen
Kohnstamm Instituut
Kohnstamm Instituut doet onderzoek op het gebied van onderwijs, opleiding, opvoeding en jeugdhulp. Wij zijn gespecialiseerd in opdrachtonderzoek en komen voort uit de Universiteit van Amsterdam.
