José van Dijck houdt Kohnstammlezing 2026
Vrijdag 27 maart 2026, 15:00 uur
José van Dijck houdt dit jaar de Kohnstammlezing. Haar lezing is getiteld: ‘Digitale autonomie en het onderwijs’.
Digitale technologieën zijn doorgedrongen tot in de haarvaten van onze samenleving en drukken een zwaar stempel op de onderwijssector. Wat vijftig jaar geleden begon met de introductie van de rekenmachine in de klas, gevolgd door de (stand-alone) tekstverwerker en de laptop, is inmiddels uitgegroeid tot een indrukwekkend arsenaal van cloud-gebaseerde tools waaronder chatbots als Gemini en ChatGPT. Het publieke onderwijs speelt een cruciale rol in het leren omgaan met ICT-tools die steeds meer taken overnemen van mensen, vaak onder het mom van efficiëntie of gebruikersgemak. Maar ondertussen leidt het uitbesteden van vaardigheden aan machines tot een steeds grotere afhankelijkheid ervan.
Verschillende vormen van digitale autonomie
at doet deze afhankelijkheid van digitale systemen met de autonomie van het opgroeiende kind en met de lerende jongere, of jongvolwassene? En wat betekent deze transformatie voor de school en de professionals die daar werken? In haar lezing gaat Van Dijck in op verschillende vormen van digitale autonomie. Het eerste deel gaat over individuele autonomie van leerlingen en de professionele autonomie van leraren in het funderend onderwijs. Het tweede deel belicht institutionele autonomie: welke rol speelt de mbo-school als lerende organisatie en hoe verhoudt die zich tot technologieleveranciers? Het laatste deel is gewijd aan infrastructurele autonomie: hoe het hoger onderwijs steeds afhankelijker is geworden van Big Tech-infrastructuren en hoe universiteiten in het tijdperk van AI kunnen bijdragen aan de onafhankelijkheid van onderwijs en onderzoek.
Het manuscript van de Kohnstammlezing is hier te openen.
Over José van Dijck
Prof. dr. José van Dijck is universiteitshoogleraar Media en digitale samenleving aan de Universiteit Utrecht. Zij doet onderzoek naar sociale media, de impact van mediatechnologieën en tech-bedrijven op de digitale cultuur. In 2021 won zij de prestigieuze Spinozapremie van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO). Van 2015 tot 2018 was zij president van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW). Van Dijck ontving eredoctoraten van de Universiteit van Lund (2019), de Universiteit van Oslo (2024) en de Universiteit Hasselt (2026). Haar boeken, The Culture of Connectivity. A Critical History of Social Media (2013) en The Platform Society. Public Values in a Connective World (2018, met Thomas Poell en Martijn de Waal), werden vertaal in het Italiaans, Spaans en Chinees.
José van Dijck was in het verleden lid van de Stichting Lux et Libertas (NRC Handelsblad), Raad van Toezicht van de VPRO en NEMO Science Museum. Momenteel is zij onder andere voorzitter van de Stichting De Groene Amsterdammer en lid Raad van Toezicht van het Rijksmuseum.
Lees meer over José van Dijck.
Over de Kohnstammlezing
De Kohnstammlezing vindt jaarlijks plaats en heeft een lange traditie: dit jaar is de zesentwintigste editie. De lezingenreeks, georganiseerd door het Samenwerkingsverband Onderwijs en Opvoeding Amsterdam, is geïnspireerd door het werk van Philip Kohnstamm en is uniek in haar soort: op het grensvlak van het maatschappelijk debat, het wetenschappelijk onderzoek en de praktijk van onderwijs en opvoeding. De lezing wordt digitaal uitgegeven en gepubliceerd op de websites van de vier kennisinstellingen die deel uitmaken van het Samenwerkingsverband Onderwijs en Opvoeding Amsterdam.
Onderwijs en Opvoeding Amsterdam
Het Samenwerkingsverband Onderwijs en Opvoeding Amsterdam bestaat uit: de Faculteit Onderwijs en Opvoeding van de Hogeschool van Amsterdam (HvA), de afdeling Pedagogische en Onderwijswetenschappen van de Universiteit van Amsterdam (UvA), Kohnstamm Instituut UvA BV en LEARN! Onderzoeksinstituut van de Vrije Universiteit Amsterdam (VU).
Aanmelden
Toegang vrij. Vooraf aanmelden (verplicht) is mogelijk via dit formulier.
Mocht je na registratie toch verhinderd zijn, meld je dan s.v.p. af via de afmeldlink die staat in de bevestigingsmail die je ontvangt na aanmelding.
Locatie: Aula van de UvA, Singel 411, Amsterdam.
Datum en tijdstip: vrijdag 27 maart 2026, 15:00 uur.
De lezing zal ook via een livestream te volgen zijn. Voor het bekijken van de livestreamopname hoef je je niet aan te melden. De livestream komt op vrijdag 27 maart 2026 vanaf 14.55 uur hier beschikbaar.
Folder (PDF) Kohnstammlezing 2026
De uitnodiging en de tekst van de lezing verschijnen uitsluitend nog in digitale vorm. Mail naar Kohnstammlezing-fmg@uva.nl als je per e-mail uitgenodigd wilt worden voor toekomstige Kohnstammlezingen.
Beeld: © Joost Bolten
