Een sociaal veilig leerklimaat

Als leerlingen te maken hebben met pesten, uitschelden, discriminatie, geweld en andere vormen van ongepast gedrag, kan dit leiden tot een sociaal onveilig gevoel. Sociale veiligheid gaat over interpersoonlijke verhoudingen binnen een klas of school. Leerlingen moeten zich vrij voelen om zichzelf te zijn, zich uit te spreken en melding te maken van problemen en misstanden (Heres et al., 2023).

Stichting School en Veiligheid heeft opdracht gegeven om een literatuurstudie te doen en om een document met praktische handvatten te maken op het gebied van sociale veiligheid. Meer specifiek richtte dit onderzoek zich op de volgende onderwerpen:

• De relatie tussen leren en een gevoel van veiligheid op school
• De invloed van de voorbeeldfunctie van de onderwijsprofessional (inclusief leidinggevenden) op de veiligheid van het leerklimaat
• De relatie tussen de veiligheid in een team en de veiligheid in de klas
• De relatie tussen de rol van de schoolleider en de mate waarin personeelsleden in staat zijn om hun werk zo te doen dat ze zorg kunnen dragen voor een veilig pedagogisch en inclusief klimaat.

Bevindingen literatuurstudie

Uit onze literatuurstudie blijkt dat schoolklimaat –en dan vooral interpersoonlijke relaties, schoolverbondenheid en veiligheid– belangrijk is voor leerlingen om tot leren te komen. Verder vonden wij geen onderzoek naar de invloed van de voorbeeldfunctie van de onderwijsprofessional op het leerklimaat, maar wel dat de voorbeeldfunctie van de leraar en de interpersoonlijke relaties tussen leraar en leerling belangrijk zijn voor de persoonlijke en sociale ontwikkeling van leerlingen en bij het tegengaan van pesten. Er zijn geen studies gevonden over de relatie tussen team- en klasveiligheid. Wel blijkt dat positieve teamsamenwerking en sociale veiligheid de prestaties van leerlingen, leraren en de school bevorderen. Tot slot vonden we geen studies over de directe relatie tussen de schoolleider en een inclusief klaslimaat, maar wel dat de schoolleider het schoolklimaat beïnvloedt, wat vervolgens het pedagogisch klimaat in de klas beïnvloedt.

Interpersoonlijke relaties

Een andere belangrijke bevinding van de literatuurstudie is dat interpersoonlijke relaties tussen leraar en leerling een belangrijke rol spelen bij het creëren van een veilig schoolklimaat. Interpersoonlijke relaties is één van de dimensies van schoolklimaat. Op verschillende punten in deze review kwamen deze interpersoonlijke relaties tussen leraar en leerling en tussen leerlingen onderling naar voren als een belangrijke voorwaarde voor de prestaties, het welzijn, persoonlijke en sociale ontwikkeling en de (psychische) gezondheid van leerlingen. Verder worden deze relaties genoemd als belangrijke voorwaarde voor sociale /emotionele veiligheid.

Praktische handvatten

In de geselecteerde literatuur voor de literatuurreview, hebben we ook handvatten geïdentificeerd voor het creëren van een veilig klimaat. Hieronder vatten we de belangrijkste handvatten samen:

Beleidsmakers
Evalueer de missie- en visieverklaring van de school
Monitor de sociale veiligheid jaarlijks

Kenmerken van effectieve programma’s en interventies
Ondersteuning en structuur in de klas door leraren
Persoonlijk contact
Leerlingen betrekken bij besluitvorming

Tips voor leraren
Openheid en vriendelijkheid
Vergelijk leerlingen niet met elkaar
Toon empathie

Op basis van deze praktische handvatten heeft Stichting School en Veiligheid een handleiding voor schoolleiders gemaakt en een voor leraren.

Meer informatie

Van de Pol, J., Lourens, J., & Karssen, M. (2024). Een sociaal veilig leerklimaat. Amstelveen: Kohnstamm Instituut. Rapport 1136.

Van de Pol, J., Lourens, J., & Karssen, M. Handreiking voor een sociaal veilig leerklimaat. Beleid, programma’s en tips voor leraren.

Contactpersoon:
Janneke van de Pol