Onderwijs Research Dagen 2026

We bevinden ons in een tijd van transitie, waarin complexe maatschappelijke vraagstukken spelen. Denk aan polarisatie, klimaatverandering, arbeidsmarkttekorten, betaalbare zorg en digitalisering. Dat vraagt iets van het onderwijsveld. Hoe zorgen we dat onderwijs kinderen een stevige basis biedt om deel te nemen aan de maatschappij? Hoe kunnen we aankomende professionals leren om een leven lang te ontwikkelen, innoveren en mee te bouwen aan nieuwe oplossingen? Onderwijs is het middel om positief bij te dragen aan de maatschappelijke uitdagingen om ons heen.
Tijdens de ORD 2026 staat dan ook centraal hoe onderwijs bijdraagt aan een maatschappij in transitie.

de bijdragen van Kohnstamm Instituut

De uitdagingen van RCT onderzoek in het onderwijs

symposium 1 juli 2026

Het programma “Kansrijke interventies in het po en vo”, onderdeel van het Nationaal Programma Onderwijs, heeft als voornaamste doel om door wetenschappelijke onderzoek meer zicht te krijgen op de daadwerkelijke effectiviteit van interventies die als ‘kansrijk’ zijn ingeschat. Vanuit dit programma is de afgelopen jaren effectonderzoek gedaan naar veertien interventies die worden toegepast in de onderwijscontext, gefinancierd door NKO.

De effecten van de onderzochte interventies zijn wisselend en bleken sterk samen te hangen met implementatietrouw. Met name voor de interventies waarbij scholen verantwoordelijk waren voor de implementatie bleken de leerlingen veel minder te zijn blootgesteld aan de interventies dan beoogd. In dit symposium wordt men meegenomen in de kansen en uitdagingen van RCT onderzoek in de onderwijscontext. Dit gebeurt middels drie illustraties van effectonderzoeken naar leesinterventies. De drie illustraties variëren in manier van implementatie en uiteindelijke implementatietrouw, waardoor geleerde lessen in de vorm van zowel uitdagingen als mogelijke oplossingen kunnen worden gepresenteerd.
Onderzoekers van Kohnstamm Instituut presenteren over de bevindingen uit het effectonderzoek naar Lezen met de Bliksembende.

Het symposium wordt verzorgd samen met onderzoekers van Oberon onderzoek en advies, Expertisecentrum Nederlands, Universiteit Twente en de Universiteit van Amsterdam.

Contactpersoon
Alexander Krepel

Zie ook
Leer je beter Lezen met de Bliksembende?

NELI onderzocht in het gespecialiseerd onderwijs

paperpresentatie 1 juli 2026

Evaluatieonderzoek naar de Nuffield Early Language Intervention (NELI) in het so en sbo.

Binnen het programma Effectieve kansrijke interventies in het po en vo is de Nuffield Early Language Intervention (NELI) onderzocht in het speciaal (basis)onderwijs (sbo en so, clusters 3 en 4). NELI is een taalverrijkingsprogramma voor kleuters met de zwakste taalvaardigheid, gericht op het verkleinen van achterstanden in woordenschat en mondelinge taal. Het programma is gebaseerd op bewezen effectieve didactieken, zoals robust vocabulary instruction (diepe woordkennis, met voorbewerken, semantiseren, consolideren, controleren) en veel aandacht voor actieve taalproductie en narratieve taken.

In dit onderzoek zijn 494 kinderen (4–8 jaar) op 23 s(b)o-locaties gescreend met LanguageScreen. Van de 344 kinderen die in aanmerking kwamen voor NELI, namen 121 leerlingen deel; voor 223 leerlingen werd een goed vergelijkbare controlegroep samengesteld. Daarnaast beoordeelden leerkrachten werkhouding en gedrag met het pre COOL-instrumentarium, en is de uitvoering van de interventie gemonitord via vragenlijsten bij leerlingen en tutoren.

Analyses laten zien dat NELI-deelnemers significant meer vooruitgingen dan de vergelijkingsgroep in luisterbegrip, zinsherhaling en expressieve woordenschat. Ook waren leerkrachtoordelen over voor zichzelf opkomen en rekening houden met anderen gunstiger voor NELI-deelnemers.

Conclusie: NELI blijkt ook in het gespecialiseerd onderwijs effectief voor jonge kinderen met een taalachterstand. In de presentatie wordt verder ingezoomd op de uitvoeringscondities en aandachtspunten voor implementatie in het s(b)o. Daarnaast wordt de opbrengst van het programma afgezet tegen de inzet die van scholen gevraagd wordt.

Contactpersoon
Ineke van der Veen

Zie ook
NELI onderzocht in het gespecialiseerd onderwijs

Van arrangeren naar includeren: eerste resultaten van de monitor onderwijszorgarrangementen

symposium 2 juli 2026

Aanleiding
In Nederland zijn er jaarlijks circa 15.000 kinderen en jongeren met een complexe ondersteuningsbehoefte die een verhoogd risico op schooluitval of thuiszitten hebben. Voor deze groep bieden onderwijszorgarrangementen (OZA’s) een maatwerk programma om onderwijs en zorg te combineren en onderwijs toegankelijker te maken.
Sinds 1 januari 2023 loopt een vijfjarig onderzoek naar OZA’s, waarin Kohnstamm Instituut, SEO Economisch Onderzoek, Verwey-Jonker Instituut en Nederlands Centrum Jeugdgezondheid, in opdracht van het NKO onderzoek doen naar het Experiment Onderwijszorgarrangementen. In dit experiment mogen scholen en samenwerkingsverbanden in het funderend onderwijs, in samenwerking met zorgaanbieders, afwijken van onderwijswetgeving, ook wel OZA’s. Afwijkingen zijn toegestaan op onderwijslocatie, -inhoud, -tijd en financiering. Dit biedt ruimte om onderwijs af te stemmen op leerlingen met intensieve ondersteuningsbehoeften.

Opzet symposium
In dit symposium presenteren we de tussentijdse resultaten van het onderzoeksproject “van arrangeren naar includeren”, dat zich richt op onderwijszorgarrangementen (OZA’s). Centraal staat de vraag: wat werkt, voor wie, onder welke omstandigheden en waarom? Het doel van deze bijdrage is om inzicht te geven in hoe OZA’s bijdragen aan inclusiever onderwijs voor leerlingen die in het reguliere systeem uit beeld dreigen te raken. De sessie belicht OZA’s vanuit verschillende perspectieven: uitvoerend professionals, leerlingen en ouders.
De drie presentaties werpen gezamenlijk licht op

Wie er in een OZA zitten;
Hoe OZA’s zijn ingericht;
Hoe OZA-deelname wordt ervaren door uitvoerend professionals, leerlingen en ouders.

Contactpersoon
Merlijn Karssen

Zie ook

Heterogeen onderwijs: ervaringen, uitkomsten, didactische aanpakken, differentiatie en determinatie

papersymposium 2 juli 2026

Het Nederlandse onderwijssysteem kenmerkt zich, in vergelijking met veel andere landen, door vroege selectie en beperkte doorstroommogelijkheden in het voortgezet onderwijs. Dit draagt bij aan onderwijsongelijkheid. Ondanks deze negatieve gevolgen en herhaalde oproepen tot hervorming van onder meer de Onderwijsraad (2021), PO-Raad (2023) en VO-Raad (2024), blijven structurele beleidsveranderingen uit. In het debat worden vooral kansen gezien in heterogene en verlengde brugperiodes, waarin leerlingen met verschillende onderwijsniveaus meerdere jaren gezamenlijk onderwijs volgen voordat definitieve niveaubepaling plaatsvindt.

Hoewel relatief veel onderzoek is gedaan naar sterk homogene systemen, is onderzoek naar heterogeen onderwijs schaars, zeker binnen de Nederlandse context. Dit ORD-symposium draagt bij aan kennisverbreding en -verdieping ten aanzien van heterogeen onderwijs, wat noodzakelijk is om scholen te ondersteunen bij het invoeren en optimaliseren van heterogeen onderwijs.

Overzicht van de presentaties

Leren in heterogene klassen
een mixed-methods casestudy naar leerervaringen en onderwijsprestaties, waarin data van een grote heterogene vo-school worden vergeleken met een homogene referentieschool en landelijke data.
Differentiatie door docenten in de (brede) brugperiode door de ogen van zichzelf en hun leerlingen
een kwantitatieve studie naar verschillen tussen homogene en heterogene scholen in de mate van differentiatie en de mate van heterogeniteit.
Determinatievergaderingen in heterogene en verlengde brugklassen
een kwalitatief onderzoek naar determinatieprocedures en -vergaderingen op heterogene scholen.

De drie presentaties adresseren gezamenlijk één overkoepelend vraagstuk: hoe heterogeen onderwijs en verlengde brugklassen in het voortgezet onderwijs vorm krijgen en welke gevolgen dit heeft voor leerlingen en docenten. Het symposium laat zien dat heterogeen onderwijs niet vanuit één enkel perspectief kan worden beoordeeld, maar vraagt om een geïntegreerde benadering waarin leerervaringen, docentpraktijken en besluitvorming in samenhang worden beschouwd. Kohnstamm Instituut en de Universiteit Utrecht dragen gezamenlijk zorg voor presentatie 2 en 3, vanuit het onderzoek naar de heterogene en verlengde brugperiode tegen kansenongelijkheid.

Contactpersoon
Janneke van de Pol

Zie ook
Inzet heterogene en verlengde brugperiode tegen kansenongelijkheid

Zinvolle invulling van de grote pauze

postersessie 2 juli 2026

Deze postersessie maakt deel uit van een themasessie waarin diverse onderzoekers voorlopige onderzoeksresultaten presenteren over de opbrengsten van interventies binnen het landelijke Programma School en Omgeving (verrijkte schooldag).

Op veel scholen in Amsterdam bestaat zorg over de invulling van de Tussenschoolse Opvang (TSO). Het (wettelijk verplichte) overblijven wordt vaak als belastend ervaren en is niet voor alle ouders betaalbaar. Hierdoor blijven vooral kwetsbare kinderen soms niet over, hangen doelloos rond en komen zonder lunch de klas in. Door het gebrek aan structurele financiering krijgt TSO weinig aandacht, terwijl een doelmatig ingerichte middagpauze juist kan bijdragen aan de ontwikkeling van kinderen en meer gelijke kansen.

Op vier basisscholen in Amsterdam wordt onderzocht hoe TSO-programma’s kinderen een betekenisvolle tijdsbesteding kunnen bieden en tegelijkertijd kunnen bijdragen aan hun sociaal-emotionele ontwikkeling.

Aanbieders bieden ondersteuning bij een tussenschools aanbod van een gezonde lunch en van begeleid spel op het schoolplein, door middel van sport- en spelactiviteiten. We onderzoeken wat het aanbod inhoudt, in hoeverre het lukt om het uit aanbod uit te voeren zoals bedoeld, welke effecten het heeft op het gedrag en de sociaal-emotionele ontwikkeling van leerlingen en of aannemelijk is dat het aanbod bijdraagt aan meer gelijke kansen.

Voorlopige bevinding: bij programma’s rond spelactiviteiten op het schoolplein bestaat een spanningsveld tussen het geven van keuzevrijheid aan leerlingen en het bieden van voldoende begeleiding en structuur. Hoewel begeleiding soms wordt gezien als een beperking van autonomie, is het juist van belang dat het bieden van duidelijke structuur en ondersteuning leerlingen kan helpen om zelfstandig keuzes te maken.

Contactpersoon
Annemiek Veen

Kinderen in Onderwijszorgarrangementen

posterpresentatie 2 juli 2026

Een grote groep leerlingen gaat niet naar school. Schoolafwezigheid kan gevolgen hebben voor individuele kinderen, zoals het missen van fundamentele kennis, vaardigheden en kwalificaties, maar ook voor de maatschappij, zoals gezondheidsproblemen, crimineel gedrag of depressie. Onderwijszorgarrangementen – gespecialiseerde onderwijsomgevingen die aansluiten bij de ondersteuningsbehoefte van de leerlingen – zijn samenwerkingen tussen scholen en jeugdzorginstellingen om schoolafwezigheid te verminderen.

In deze posterpresentatie presenteren we de voorlopige resultaten en conclusies van dit onderzoek. Onderzoeksvragen waren hierbij:

Wat zijn kenmerkende karakteristieken van leerlingen in een onderwijszorgarrangement en hoe zijn deze karakteristieken verschillend van leerlingen in het regulier- en gespecialiseerd onderwijs?
Zijn er verschillende groepen leerlingen met soortgelijke kenmerkende karakteristieken in onderwijszorgarrangementen te onderscheiden?

Contactpersoon
Koen Rosema

Zie ook

Amsterdamse Familiescholen in ontwikkeling

paperpresentatie 2 juli 2026

Hoe werken Amsterdamse Familiescholen aan kansengelijkheid voor kinderen en gezinnen? En welke ontwikkelingen zien we in de praktijk?

De eerste bevindingen worden gepresenteerd uit het meerjarige evaluatieonderzoek naar de Amsterdamse Familiescholen (AFS), dat Kohnstamm Instituut samen met het lectoraat Armoede Interventies van de Hogeschool van Amsterdam uitvoert.

In de presentatie gaan we onder andere in op:

de ontwikkeling van de AFS-aanpak op scholen;
veranderingen in het handelen en de opvattingen van schoolprofessionals;
samenwerking met ouders en partners;
ondersteuning van gezinnen, bijvoorbeeld bij geldzorgen.

Uit de tussenrapportage blijkt onder meer dat professionals beter weten hoe zij geldzorgen kunnen signaleren en doorverwijzen, en dat leraren in het voortgezet onderwijs hogere verwachtingen van leerlingen hebben en meer aandacht besteden aan hun thuissituatie.

Contactpersoon
Judith Conijn

Zie ook
Vervolgonderzoek Amsterdamse Familie School

Hoe geef je burgerschapsonderwijs vorm voor leerlingen met specifieke leer- en ondersteuningsbehoeften?

posterpresentatie 3 juli 2026

Die vraag staat centraal in één van de bijdragen van het postersymposium ‘Schoolbreed, impactvol burgerschapsonderwijs’.

Sinds 2021 zijn alle scholen, ook die in het gespecialiseerd onderwijs, wettelijk verplicht om burgerschapsonderwijs doelgericht en samenhangend in te richten. De Onderwijsinspectie constateert dat dit in de praktijk nog vaak onvoldoende lukt. Tegelijkertijd is er in de wetenschappelijke literatuur nauwelijks kennis beschikbaar over hoe burgerschapsonderwijs voor deze doelgroep effectief kan worden ingericht.

De bijdrage van Kohnstamm Instituut richt zich op de vraag welke aanpakken in het gespecialiseerd onderwijs herkenbaar zijn als potentieel impactvol, en hoe deze aansluiten bij de wensen en behoeften van leerlingen. Op basis van een scoping review, een inventariserende vragenlijst en verdiepende focusgroepen met schoolprofessionals, experts én leerlingen worden eerste kenmerken van krachtige aanpakken in kaart gebracht.

Deze bijdrage maakt deel uit van een breder postersymposium waarin vier ontwerpgerichte onderzoeken — vanuit het primair, voortgezet én gespecialiseerd onderwijs — samen worden gepresenteerd en besproken. Het symposium biedt ruimte voor uitwisseling over algemene en sectorspecifieke kenmerken van schoolbreed burgerschapsonderwijs.